Hukukta Matematiksel Yaklaşım: “John Rawls ve Maximin İlkesi”

Adalet, hakkaniyet, kurallar gibi kavramların ilk insandan günümüze insanın gündeminde olduğu bir gerçektir. İster bu başlangıcı neanderthalden alın, isterseniz Kabil’in sendromundan, bu kavramlar hep var olmuş hep tartışılagelmiştir. Elma ’dan J.Dilinger ’ın soygunlarına; insan yasağı sevmiş, kuralları çiğnemeyi bilmiştir.

Pekala yasak oldukça, kurallar var olmuş; kurallar var oldukça cezalar üretilmiştir. Hakkaniyet arayışı, adalete ulaşmak veya hukuk yaratmak olarak adlandırdığımız bu süreçte farklı yaklaşımlar insanlar tarafından edinilmiştir. John Rawls’ın ortaya attığı maximin ilkesi, süreç içerisinde analitik ve matematiksel olmakla öne çıkan bir yaklaşım olmuştur.

John Rawls’ı kısaca anlatacak olursak; Rawls’ı ön plana çıkaran maximin ilkesi, adalet-eşitlik ayrımı ile pragmatizm ve toplumsal sözleşme kavramlarına getirdiği farklı bakış açılarıdır. Rawls adaletin eşitlikten farklı olduğunu, hakkaniyetin adalete daha yakın olduğunu ifade eder. Kısacası eşitlik eşittir adalet fikrini kabul etmez. Ona göre pragmatizmin önde tuttuğu “iyi olan” iken hakkaniyetin önde tuttuğu “doğru olan” dır. Bu bağlamda seçimler iyi olanın değil, doğru olanın üzerine kurulmalıdır. Bu yüzden topumsal sözleşme kavramına Rousseau ‘dan farklı bakmaktadır. Kabul etmek gerekir ki Rousseau’nun sözleşme anlayışı esnek değildir. Toplumsal eğilimin, mutabakatın, ihtiyaçların, birlikte yaşama arzularının değişeceği hesaba katılmadan sözleşmeye bakmak, akademik düşünmek ile ütopik hayaller kurmak arasındaki sınırı aşmaktır. Rawls sözleşmenin değiştirilebilir olduğunu, sözleşmenin herşey olmadığını ifade eder. Sözleşmenin temel ilkelerinden dolayı, hak sahibi olmak ve özgürleşmek temel amaçtır. Bu amaca ulaşılması hakkaniyettir.

Değişkenleri göz önünde tutmak, değişimleri gözlemlemek analitik bakışın alametifarikalarıdır. Maximin ilkesi bu bakışın ürünüdür. İnsanlar zaman içerisinde fiziksel ve zihinsel anlamda gelişim göstermiş, birlikte yaşamak gerektiğini ve birlikte yaşamanın birlikte seçimler gerektirdiğini anlamışlardır. Peki seçim nasıl olmalıdır? Zira Hobbes’in tanımladığı ,benim de bu tanıma uzak olduğum söylenemez, insan, kendine uygun olanı seçmek ister. Maximin ilkesi ile seçim, mutabakata dayalı en az zarar verecek seçimdir. Kısacası mevcut durumdan en uygun ve en kabul edilebilir olanı çıkarmaktır. Söz konusu bu seçim aşağıda belirtildiği şekilde formüle edilir.

k= ∫(s,ş)

k:kazanç 
   s:seçim     ş: şart

Kısaca bu ilke hangi şart gerçekleşirse gerçekleşsin, kazancın en fazla olduğu mutabık seçimi esas almaktadır.

Somutlaştırmak gerekirse; ıslah olma imkan ve ihtimali kalmayan bir suçlunun yaşatılma maliyeti her bir yurttaş için 10$, bu kişinin idamı için gerekli materyallerin maliyeti her bir yurttaş için 1$ ‘dır. 1.seçim olan idam -1$ kazancı olan, 2.seçim olan yaşatma -10$ kazancı olan seçim ise seçim hangi yönde olmalıdır.
Birinci yol hümanist olmayan kazanç yolu, ikinci yol hümanist olan kayıp yoludur. Verdiğim bu örnek maximin ilkesinin temel problemlerine işaret eder.

  • Kazanç yolu her zaman doğru mudur?
  • Mutabakat az kazanç üzerinde oluşuyorsa, mutabakat bir kenara bırakılarak kazanç peşinden gidilebilir mi?

Kanaatim hukukun estetize yanının bir kenara atılmamasıdır. Değişkenlerin değerlendirilmesi analitikleşmesi doğru olsa da hukuksal seçimler fonksiyonlarla açıklanamaz. Bu yaklaşım hukuk sisteminin bozuk para atılan ve adalet alınan bir adalet makinasına çevirebilir. Bu dönüşüm makinadan adaletin düşmemesi, ve makinanın tekmelenmesi ihtimalini de yaratır.

M.Emin YILDIZ

(*Resim:Krzysztof Kieślowski / A Short Movie About Killing)

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s